Жаңалықтар 

Өзеннің тасы талан-таражға түсіп жатыр

Дәніккеннен құныққан жаман. Келес өзенінің шағал тастары талан-таражға түсіп кеткен. Өзен тасын бас пайдасына айналдырып алғандардың заңсыз әрекетінен құзырлы органның мамандары бейхабар. Ол аздай, ауыл қырының құмына да тыныштық жоқ.

Келес өзенінің шағал тастары заңсыз тасымалданып жатыр
Келес өзенінің шағал тастары заңсыз тасымалданып жатыр

Сарыағаш ауданындағы Ораз ата ауылы Келес өзенінің бойында орналасқан. Қазығұрт тауынан бастау алатын тұнық өзен Сырдарияға жеткенше қап-қара болып құяды. Жол-жөнекей әлдебір пысықайлар су арнасының ұлтаны мен жағасынан шағал тастар алып, бас пайдасына жаратып жатыр. Өкініштісі сол, «Қой»дейтін қожа табылмай тұр.

Мырза Құрманбеков, Ораз ата ауылының тұрғыны: «Жолдың бәрі шаң. Малдың бәрі ауру. Ешқандай қадағалау жоқ. Айтқанымызбен, басшылардың ешқайсысы тыңдамайды.»

Келес өзені бойындағы заңсыз әрекетке біз де куә болдық. Су арнасының ұлтанын ауыр техника алаңсыз қазып жатыр. Алынған шағал тастарды жүк көлігіне артуда. Ол жүргізуші олжаны өзге біреуге сататын көрінеді. Түсірілім тобын байқап қалған жігіттер жұмысын бірден тоқтатты.

Ердос Ордабаев, Ораз ата ауылының тұрғыны: «Жылда осылай қазады. Малымыз мына жерден су ішеді. Лайқа болса да, амал жоқ, ішеді. Ауызсуымыз да осы, тіршілігіміз де осы. Тыныштық бермей қазып, енді, міне, ар жағы бері қарай ауып кетіп жатыр.»

Аудандық прокуратура осы жағдай бойынша шұғыл іске кірісті. Жер қойнауын заңсыз пайдаланушылардың әрекетін әшкерелемек ниетте.

Файзулла Тұрымов, Сарыағаш ауданы прокурорының аға көмекшісі: «Аталған арызды ОҚО экология департаментіне тапсырдық. Яғни, келтірілген шығынның көлемін, сол жерді қазып жүргендерге рұқсат қағазы бар ма, жоқ па, осыны анықтау қажет. Соның нәтижесінде тиісті прокурорлық шаралар көрілетін болады.»

Өзен арнасын әбден бүлдірген жандар енді ауыл қырына көз тігіпті. Олар осы жерден құрылысқа қажетті топырақ алып жатыр. Амалы таусылған тұрғындар заңсыз әрекетке кім тосқауыл қояр екен деген сұраққа жауап таба алмай отыр.

Related posts

3 Thoughts to “Өзеннің тасы талан-таражға түсіп жатыр”

  1. Ілесбек Байжанов

    Соңғы кездері Оңтүстік Қазақстан облысында кейбір дүниеге құныққан, дәуір ауар кезді дер кезінде бағамдап, қирап жатқан ескі жүйеден жаңа жүйеге ауысып жатқан елең — алаңның топалаңдарын дер кезінде бағамдап жақсы пайдаланған, жаңадан пайда болған «байшыкештердің» одан ары баю мақсатында Жер Анамызға, оның ішінде туған табиғатымызға қарсы небір сойқан, безбүйректік шабуылдары жүріп жатыр. Орман-тоғайларды заңсыз кесіп, қылмыс ізін жасыру үшін өртеп кету, өзендердің табанындағы құм мен тастарды есепсіз қазып алуы, жылжымалы электр көздерінің қуатын пайдаланып балықтарды қыру, аң мен құстарды жыртқыштықпен аулау сияқты бассыздықтардың арқасында қоршаған ортаға орасан зор шығындар келуде. Гидравликаның заңы бойынша, қарапайым тілмен айтқанда ағып жатқан өзеннің табанынан бір метрдей тереңдетіп алған құм мен тастың орнында қалған шұңқырлар шайылып, ұлғая келе өзеннің басынан аяғына дейін су деңгейінің беткі айнасы бір метрге дейін төмендеп кетеді екен. Міне осындай егесіздіктердің әсерінен облыс жерінде бұрын — соңды болмаған топырақ көшкіні сияқты апаттар да жүз бере бастады…
    Мыңдаған жылдар бойы таулы аймақтардағы топырақ түзілу үрдісі үрмелі шаң мен тозаңнан пайда болғанын ескерсек, бұлардың табиғатқа қандай қиянаттар әкеліп жатқанын бағамдауға болады. Міне осындай обыр зиянкестердің әрекеттерінен Келес өзені Қазығұрт ауданының кейбір жерлерінде қауіпті деңгейге дейін төмендеп, тым тереңге түсіп кеткен. Мұндай жасанды құздарға қараңғы кезде құлап өліп жатқан жан – жануарлардың, жабайы аңдардың есебін алып жатқан ешкім жоқ. Мұның тірі табиғатқа, оның ішінде адамдар мен жан – жануарларға қандай сұмдықтар әкеліп жатқаны күндерінің өткеніне қуанатын шенеуніктер мен әкімқаралардың ойына да кіріп шықпайды. Мұндай жағдайлар соңғы 20 жылда облыс жеріндегі Арыс, Бадам, Боралдай, Ақсу, Келес, Машат, Дәубаба өзендерінде байқалып отыр. Совет өкіметі кезінде киелі Ордабасы тауында ашылған карьерден құрылысқа қажетті қызыл гранит тастарды көптеп алу, жүздеген бал бұлақтары бар, орманды, жынысты қалың тоғайлардың жойылып кетуіне, ал осы жерді мекен еткен аң – мен құстардың басқа жаққа ауып кетуіне әкелді. Осы жерде орыс пен қытай қолдап, жерімізге айдап салған жоңғармен жеті майданда соғысқан Айбынды Абылай Ханның резервтегі 100 мың әскері мен соғыс аттары айлап тұрғанда да жерінің шаңы шықпаған, бітік оты да тапталмаған. Ал енді айдың күннің аманында өзендеріміздің қолдан жасалған зиянкестіктің арқасында арналарының тым тереңдеп, су деңгейінің төмен түсіп кетуі өңірімізге құрғақшылық қана әкеп қоймай, басқа да қосалқы табиғи апаттардың туындауын тездетуде. Арнасы тереңге түсіп кеткен өзендерде пайда болған жарғабақтар опырыла құлап жолындағылардың бәрін жалмап елді мекендерге де қатерлі, апатты жағдайлар туғызуда. Қоғамдық тәртіптің осалдап, жаппай азғындықтың әсерінен кісінеп тұрған жемқорлық үстемдік алған қоғамда қоршаған ортамыз орны толмас шығындарға ұшырап, техногендік апаттар жақындап келе жатыр!

  2. Ілесбек Байжанов

    Өзендер мен көлдер табанынан құм мен тас алуға тиым салу керек!
    ****************************************************************

    Ақша үшін жанын сатқан азғынданған қоғамда адамдар өздеріне өздері көр қазуда. Өзеннің табанынан тас немесе құм алу өзендердің суын лайлап, жүздеген жыл бойы жатқан шөгінді жыныстарды көтеріп, бір замандарда шөгіп, көміліп қалған түрлі органикалық қоқыстардағы сақталып қалған жұқпалы індеттердің бактерияларын орнынан қозғап, аурулар түрлерін де көбейтуде. Қуатты техникалар тас пен құм ғана алып қоймай өзен бойындағы жүздеген майда бұлақ көздерін де көміп тастауда. Лайлы қоймалжыңға айналған суларда оттегі жетпеген балықтардың майда шабақтары мен басқа да су жәндіктері мен жануарлары («Қызыл кітапқа» кірген қышбақалар) мың — мыңдап қырылып жатыр. Осындай әрекеттер бұл өзендердің мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан флорасы мен фаунасына да орны толмас шығындар әкелуде. Ал осы ортаның қайта қалпына келуіне қанша жүз жыл керек?!
    Тіптен бұл бүлінген өзен суларына мал суғару да қауіпті жағдайға жеткен. Өзеннің төмен жағында қоныстанған, әзірге таза сумен су құбырлары жетпеген қаншама ауылдар мен елді мекендерде орналасқан тұрғындар әлі де осы өзендер суын пайдаланады. Бірақ жоғарыдағы айтқанымыздай, табиғат пен қоршаған ортаға жасалып жатқан қиянатты әрекеттерден соң өзен сулары ішуге мүлдем, жарамсыз болуда…
    Оның үстіне бұл лайлы сулар тоғандар мен су қоймаларын шөгінді жыныстармен толтырып, оның су жию тиімділігіне де зиянды әсерін тигізуде. Соның бірі Арыс өзенінен тартылған канал арқылы және Бөген өзенінің қысқы, көктемгі тасыған суларымен толтырылатын 375 миллион текше метрлік Бөген су қоймасы лай мен шөгінді жыныстарға толып қалған. Яғни бұл су қоймасының жартысынан астамы қазір пайдаға асып жатқан жоқ деген сөз. Осылай жалғаса берсе, мұның соңы мыңдаған гектар жерлеріміздің сусыз қалып, алдағы жылдары айналымнан шығуына әкелмек. Осындай жағдайлар облыс жеріндегі Тоғыс, Михайлов, Қапшағай, т.с. су қоймаларына да тән болып отыр.
    Сөзімізді қорытындылай келе айтарымыз, мемлекет деңгейінде өзендер мен көлдер табанынан құм мен тас алуға тиым салу туралы заңның қажеттілігі мен Қоршаған орта мен табиғатты қорғап, оны болашақ үшін сақтап қалу, Еліміздегі №1 архи мәселеге айналып тұр, ағайын!

  3. Ілесбек Байжанов

    Егесіз болса, Ел жетім!….

Leave a Comment