Жаңалықтар 

Қарабура әулие кесенесі жайлы не білеміз?

Қарабура әулие кесенесі Оңтүстік Қазақстан облысы Шымкент қаласынан 257 шақырым жерде, Созақ ауданының Созақ ауылында орналасқан. Бір айта кететіні Қарабура әулие кесенесі 1997 жылы қайтадан жаңартылып салынған. Кесене ақ кірпіштен өрілген, әрқайсысы сегіз қырлы екі бөлмеден тұрады. Төбесі — күмбезді, бірінші бөлмесі 100 шаршы метр, төбесі ашық екінші бөлмедегі ескі кесене ХІV ғасырда тұрғызылған. Қарабура әулиенің зираты осы ескі кесенеде.

Қарабура әулие кесені
Қарабура әулие кесені

Ескі кесене шой тастан құралған, ірге тас үстіне қам қыш қаланып, қабырғалары саз балшықпен сыланған. Пішімі текше көлемді құрылыстың төбесі күмбезге айналған. Күмбездің жоғарғы жағында жарық кіретін төрт саңылау бар. Алдыңғы беті тегіс, жылтыр. Солтүстік жағындағы кіре берістегі екі қабырғасына төртбұрышты терең екі қуыс орнатылған. Төрт бұрышты бөлме ішіндегі белдеулеріндегі дуалда сүйір қуыс бар. Күмбез шатырлақ әдіспен өрілгені көрініп тұр. Ортасына қам қыштан құлпытас орнатылған.

Ескі кесененің оң жағында Құрбан ата сүйегі жерленген, басында белгі тасы бар. Оның жанында Мұхаммед Пайғамбар (с.ғ.с), Арыс-тан баб, Қожа Ахмет Иассауи, Ысқақ баб (Баба ата), Баба Түкті шашты Әзіздің зираты басынан әкелінген топырақтар қойылған қара мәрмәр тас белгілер тұр. Ескі кесененің арт жағында Ақназар хан, Белгібай қажы, Шілмембет би, Құлтас би, Қожамқұл ғұлама, Дәулет-Қарабура батыр, Шахасум-ахун (шырақшы) сияқты белгілі адамдар жерленген, олардың бастарына қара мәрмәр тастар қойылған.

26-020

Кесененің биіктігі 17 метр. Есігі күн батысқа – Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне қаратылған. Биік күмбез қышпен өрілген. Кесененің сыртында әлемдегі ислам діні әулие-ғұламаларына құрмет, тағзым деген тақырыпта орналастырылған пантеон (қорым) бар. Онда бүкіл түрік елдерінің белгілі тұлғаларының зираттары басынан топырағы әкелініп, олардың аты жазылған қара мәрмәр белгі тастар қойылған. Кесененің шығыс жағында қазақ халқының белгілі сазгері, күйші Сүгір Әлиевке күмбез орнатылған. Сол жағында Қарабура әулиенің түйесі шөккен жерге түйе мүсінінің ескерткіш белгісі бар.

Жасұлан Төлебеков, облыстық туризм басқармасы, туризмді кластерлік дамыту және инфрақұрылым бөлімінің бас маманы:

– Оңтүстікте тарихи орындар көп. Соның ішінде Созақ ауданы, Созақ ауылында орналасқан Қарабура әулие кесенесіне зиярат етіп барушы қауымның қарасы қалың. Жалпы алғанда Созақ өңірі қазақтың тарихи шежіресінде ойып тұрып орын алатын мекен. Бұл ауданға барған жан Қарабура әулие кесенесімен қатар Ақбикеш мұнарасына да көз тікпей қоймайды. Келіншектау, Қызыл көл туристерді қызықтыратын аймақтардың бірі.

Қарабура әулие кесенесінің жалпы аумағы 240 шаршы метр. Қарабура (шамамен ХІ-ХІІ ғасырларда өмір сүрген) — оғыз-қыпшақ заманындағы діни қайраткер, әулие. Кіші жүздің Тама руынан шыққан. Шу, Талас, Сырдария, Еділ, Жайық өзендерінің бойында өмір сүрген. Қарабура сахара тұрғындарының арасында қалыптасқан өмір салттың шырқын бұзбай ислам дінін, оның наным-сенімдерін орнықтыруға ат салысқан кісі. Ол сопылық ілімнің ірі өкілі Қожа Ахмет Иассауимен мүдделес болған. Қарабура аруағын иісі түркі жұрты құрмет тұтады. Оның Созақтағы кесенесі Орта Азия халықтары үшін киелі орынға айналған.

Дәурен Әбдіраманов

Related posts

One Thought to “Қарабура әулие кесенесі жайлы не білеміз?”

  1. Ілесбек Байжанов

    «Анаңнан айналайын Сені туған!» — сөзі қалай, қашан, не үшін айтылған?
    **********************************************************************

    Ана – Адам баласының шаңырағы!
    Ата – шаңырақтың тіреуіші!
    Ақиқат – Тектілердің жиналатын Ордасы!
    (Қара Бура Әулие)

    Қара Бура Әулие (азан шақырып қойылған аты Тұмар) тура жиырма екі жасқа толғанда Еліне «Дайшұғыттар» шабуылдайды. «Дайшұғыттардың» (қытайлар) патшасы:
    — Сақ, Алаштың қыздары «Текті» туады. Ер, азаматтарын қырып, қыздарын тартып алып күң қылайық! – деп, «Ұлу мәжүн» жылы, «Құс келер, табан мамық» айында Алаш (Қазақ) Елінің «Күн атар» тұсынан тиеді. Қаптаған қалың жау жолындағының бәрін таптап өтіп, ер – азаматтарды қоғадай жапыра қырып, қыз – келіншектерін күң етіп, Тұмар батырдың да еліне жақындайды.
    Елдің басына туған ауыр күндер Тұмар батырды да тыныш жатқызбайды. Ауырып жатқан анасына білдірмей, қару жарағы мен сауыт-сайманын соғысқа әзірлеп, астындағы «Белқарғы» тұлпарын суытып, елден жыраққа шығып кетіп, жеті күн бойы оңашада Көктәңіріне сиынып, жалынады. Бұл кезде Тұмардың анасы өте қатты науқастанып, төсек тартып жатады. Тұмардың әкесі Аса Қайсыахат та, анасы Нәзилла Бибішүкір Үзданай Ана да өз арасында да, елге де өте сыйлы, қадірлі болады.
    Елге жау шауып, дүрбелең басталғаннан – ақ сарбаздарын жинап, соғысқа дайындалған Қолбасшы Қантеңер Баһадүр Үзданай Ананың көңілін сұрап, батасын алып жауға аттанады. Тұмар анасының батасын да алмастан жауға аттанған қолдың соңынан шауып, жеті күн өткенде қуып жетеді. Үзданай Ананың туған перзенті Тұмардың жеті күн бойы жоғалып кеткенін естіген Қолбасшы Қантеңер БаҺадүр сарбаздарға орта жолдан қосылған Тұмар батырға шауып келіп, ашуын бойына сыйдыра алмай:
    — Сен нағыз тасбүйрек, қатыгез жан екенсің! Осыншама азамат Анаң Үзданайдың батасын алып аттанғанда, науқас Анаңның жағдайын да білместен қаңғып келіп, жарты жолдан қосылдың! Мұныңды қалай түсінуге болады? – деп, ызғарын төгіп қаһарланады. Сонда Тұмар да арқаланып кетіп:
    — Уа Қантеңер! Маған анамның ауырғаны жаныма батпайды! Ал қаншама ананың қаны төгіліп, қаншама аталарымыздың «Ақ батасы» аяқ асты тапталды!? Қаншама қыз көз жасына тұншығып күң болса, қаншама сәби жетім қалып тұл болса, мен анамнан туылғаныма өкінер едім! – дегенде, Қантеңер мына отты жауапқа таң қалып, айтарға сөз таба алмай, үндеместен қолды бастап жүре береді.
    «Дайшұғыттардың» қаптаған қалың қолы көрінгенде Қантеңер қолбасшы жағасын ұстап, Көктәңіріне сиыныпты. Дайшұғыттар оқтан қағар, тірі қалқа ретінде қолға түскен қыз – келіншектерді алдарына салып айдап келеді екен. Тұмар (Қара Бура) шыдай алмай:
    — Ақ сүтіңді аяққа таптатпаймын Апа! «Ақ сүт!», «Ақ сүт!» — деп, қаһарлы дауысымен Ұранға басып, «Ақсүмбе» қылышын қынабынан суырып, жауға қарсы шабады. Қантеңердің қолы да:
    — Ұра Һаруақ! Көкжал! Көкжал! – деп, қыз – келіншектерді айнала орап өтіп, қалың жау қолының екі бүйірінен тиіп, қырып салады. Жаудың алдында келе жатқан қыз – келіншектерге бірінші жеткен дауыс «Ақ сүт» екен. Ұрандап, от боп жанып келе жатқан батырға қыз – келіншектер қақ жарылып жол ашады. Жауды оттай жапырған, желкесінен қалың ұзын шашы төгіліп, жаратын жолбарыстай өзін — өзі ұстай алмай жүрген Тұмар батырға қыз – келіншектердің арасынан егде тартқан біреуі шығып, үзеңгісіне жармасып:
    — Анаңнан айналайын Сені туған! – деп, тізе бүгіп сәлем салады. Осы кезде күллі қыз – келіншектерде:
    — Анаңнан айналайын Сені туған!!! – деп, осы сөзді қайталап, аспан астын күңірентіп жібереді. Жау тізе бүгіп, қыз – келіншектер босатылып Елге оралғанда, Үзданай Ана ауруынан құлан таза айығып, сарбаздардың алдынан шығып, Тұмар Батырға қарап иіліп сәлем салып:
    — Уа Перзентім! Қызыр Әлейкумсалам босағама келіп бата берді! Ұрандаған дауысың құлағыма жетті! Күллі қыз – келіншектің айтқан алғысын, Әруақтар толқып тұрып қабыл алды! Маған ем болды! Ендігі Сен Анаңа қарыздар емессің!
    Жаратушы, Жалғыз Көктәңірі куә! Жер бетінде киелі Көкжал куә! Көктәңіріне Ұраныңды көтерген Көкдауыл Қыран куә! Ал енді «Ақсүмбе» қылышыңды таста! – деп, перзентінің қаруын алып, осы жаудан жеңіспен қайтқан қолмен кездескен жерге көмеді.
    Сыпыры шежіреші Әлиасқардың түсініктеме – баяны: «Қара Бураның Анасы Нәзилла Бибішүкір Үзданай Ана – Алаш Қаһанның үлкен Ұлы Қазақ Қаһанның Халұқ атты кіші Ұлынан туылған Текті мен Түктінің Ұлдары, Үш Жүздің, одан қала берді бүкіл Түркі Әлемінің Ұлы Аталары Алты Алаштың ең кішісі Қоңырат (Сүмбіле) Атадан тараған 90 Баулы Қоңыраттың бір Бауы Белшеректен тараған Текті Әулеттің қызы…
    Қара Бура Әулиенің қылышы көмілген жер қазірде «Ақсүмбе» — деп аталады. Киелі қарт Қаратаудың теріскейіндегі Созақ жерінде «Ақсүмбе» елді мекені бар. Бес күн жалғанда әулие — әмбиелердің арасында Анасының қарызынан тірісінде құтылған Қара Бура Әулие ғана!» – деп, Ұлы Сыпыра шежіреші әңгімесін аяқтап, Қара Бура әулиеге бағыштап құран оқыпты.
    Түсіндірме: «Ұлу мәжүн» жылы – Ұлу жылы дегені. «Құс келер, табан мамық» айы –сәуір айы. «Күн атар» тұсы – Елдің шығыс шекарасы деген ұғым.
    Осы жерге соғылған «Ақсүмбе» қорғаны кейінгі замандарда үлкен бекініс орны болған.
    Атақты Қара Бура Әулиенің кесенесі Созақ елді мекенінде орналасқан. Бұл жерде ежелгі Сақтар заманында ұзындығы мен ені 40 шақырымға жеткен алып шаһар болған. Шаһардың сыртқы биік қамалдары Қаратауға түйісіп жатқан. Бұл қамалдардың қалдықтары қазірде сақталған. «Үлкен жал» — деп аталатын топыраққа айналған бұл қалдықтардың топырағы күйген кірпіштің қызғылт түсіндей боп жатыр. Осы қамалдың ішінде шығыс қақпаның сол жағындағы биік қарауыл мұнарасы болған төбеде құлағын жерге төсеп тың тыңдайтын «Саққұлақтар» отырған. Мұндай қасиетке ие болғандар 300 шақырымда келе жатқан қолдардың санын дәл анықтап отырыпты. Осы төбенің акустикалық қасиетін және «Үлкен жал» қорғаны мен оның ішіндегі шөгіп кеткен шаһар орнына да зерттеу жүргізіп, ақиқат пен аңыз арасын анықтау күн тәртібінде тұрған үлкен мәселе…

    І.Байжанов. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

Leave a Comment